Kouçinq – bir emosional intellekt laboratoriyasıdır

Təsəvvür et: iclasda kimsə sənin təklifini axıra qədər dinləmədən sözünü kəsir. İçində qəfil bir qıcıq qalxır və sən özündən asılı olmadan kəskin bir cavab qaytarırsan. Axşam evə qayıdanda hələ də həmin cavabı – kaş deməyəydim dediyin o bir cümləni – beynində təkrarlayırsan.

Bu səhnə hamıya tanışdır. Həyatımızın gedişatını çox vaxt böyük qərarlar yox, məhz belə görünməz anlar cızır – bir reaksiya, bir cümlə, bir sükut. Kouçinq də həmin görünməz anların üzərində işləyir.

Laboratoriya müşahidənin, sınağın və təkrarın məkanıdır. Orada təkrarlanan nəticənin arxasındakı qayda öyrənilir; cavab birdəfəlik tapılmır, addım-addım yığılır. Kouçinq seansı da elə bu quruluşa əsaslanır. İnsan öz düşüncə və reaksiyasını təhlükəsiz şəraitdə – heç bir hadisənin təzyiqi olmadan – yenidən nəzərdən keçirir. Üstəlik, bura yalnız nəsə pozulanda deyil, yaxşı işləyən bir davranışı daha şüurlu, daha davamlı etmək üçün də gəlinir.

Praktikada bu necə işləyir? Yuxarıdakı iclas səhnəsini kouça danışırsan. O, hadisənin özündən çox, o an içindən keçəni, yəni duyğularını soruşur. “Səni tam olaraq nə qıcıqlandırdı – onun dediyi, yoxsa səni kəsməyi?” Bir neçə dəqiqədən sonra görürsən ki, qıcıq təklifin özündən çox, öz fikrinin dəyərsizləşdirildiyi hissindən doğub. Hadisə ilə reaksiya arasında qısa, çox vaxt fərqinə varılmayan bir aralıq var – orada düşüncə dayanır. Kouç həmin aralığı işıqlandırır. Öz düşüncəni bir dəfə kənardan görəndə, artıq onun əlində olmursan. Əvvəl qıcıq gəlirdi və sən dərhal cavab verirdin – arada heç nə yox idi. İndi qıcıqla cavab arasında kiçik bir ara yaranır. Həmin ara isə seçim deməkdir: cavabı avtomatik reaksiya yox, sən verirsən. Növbəti iclasda eyni səhnə təkrarlananda bu ara sənin köməyinə çatır – qıcıq yenə gəlir, amma bu dəfə nə cavab verəcəyini sən qərara alırsan. Bu, emosional intellektin (Eİ) ilk bünövrəsidir: özünüdərk.

Bir dəfə alınmış nəticə təsadüf ola bilər, təkrarlanan nəticə qaydaya çevrilir. Kouçinq də anlıq fərqindəliyi vərdişə çevirməyə çalışır. Seansda tapılan yeni cavab – dilin ucuna gələn sözü deməmək, reaksiyanı bir an gecikdirmək – kağız üzərində qalmır. Sən seansdan kiçik, konkret bir tapşırıqla çıxırsan: “Növbəti dəfə cavab verməzdən əvvəl bir nəfəs alacağam”. Növbəti seansda nəyin alındığını, nəyin alınmadığını danışırsan. Bu təkrar – sınaq, nəticə, düzəliş – davranışı yavaş-yavaş yenidən qurur. Davranış təkrarlandıqca beyin yeni reaksiyanı getdikcə az enerji ilə seçir; bir vaxtlar şüurlu səy tələb edən hərəkət zamanla öz-özünə gələn vərdişə dönür. Beləcə kouçinq müsbət vərdişlərin formalaşmasına birbaşa töhfə verir. Bu, Eİ-nin ikinci ünsürüdür: özünütənzimləmə.

Bu təkrarın gətirdiyi daha bir qazanc var. İnsan ani rahatlıq əvəzinə dəyər verdiyi nəticəni seçməyi öyrənir. Qıcıqlanıb cavab vermək bir anlıq yüngüllük gətirir; susub münasibəti qorumaq uzağı görən seçimdir. Emosional intellektin az danışılan tərəfi budur – daxili motivasiya, yəni öz məqsədini anın təzyiqindən üstün tutmaq bacarığı.

Kouçinqin toxunduğu mövzular fərdi görünsə də, kökü ictimaidir. Ünsiyyət onların başında dayanır. Tutaq ki, komandanda bir nəfərlə daim gərginlik yaşayırsan. Seansda o söhbəti səhnələşdirirsən – kouç bir neçə sualla səni qarşı tərəfin baxış bucağına dəvət edir. Bəzən bir sual bəs edir ki, öz cümlələrini onun qulağı ilə eşidəsən. Çox vaxt gərginliyin mənbəyi deyilən sözün özü yox, onun deyiliş tərzi olur. Emosional tarazlıq da elə burada qurulur – gərginlik anında hissləri boğmadan onlara istiqamət vermək bacarığında. Empatiya, dinləmək, yerində cavab vermək – hamısı Eİ-nin sosial qatını təşkil edir.

Bu bacarıqların təsiri bir nəfərlə məhdudlaşmır. Bir komandada əməkdaşlığın keyfiyyəti, ailədə münasibətin sağlamlığı, münaqişənin idarəsi, cəmiyyətdə dialoqun tonu – hamısı insanların öz emosiyasını nə dərəcədə tanıyıb yönləndirməsindən asılıdır. Bir nəfərin qazandığı özünüidarə evdə, iş yerində, küçədə başqalarına da keçir. Bu mənada kouçinq fərdi inkişafla yanaşı, cəmiyyətin ünsiyyət mədəniyyətinə – sosial kapitala – işləyir.

Kouç kimi rəhbərlik etmək üçün dörd addım

Bu yanaşmadan faydalanmaq üçün peşəkar kouç olmaq şərt deyil. Öz komandanı idarə edən hər kəs seansın bəzi vərdişlərini gündəlik işə gətirə bilər.

1. Cavab verməzdən əvvəl bir sual ver. Komandan bir problemlə gələndə hazır həlli uzatmaq asandır. Bir dəqiqə dayan və soruş: “Sən özün nə düşünürsən?” Çox vaxt adam cavabı içində gəzdirir – sənin işin onu üzə çıxarmaqdır.
2. Reaksiya ilə cavab arasındakı aranı qoru. İclasda səni qıcıqlandıran bir söz eşidəndə dərhal cavab vermə. Həmin bir anlıq ara sənə avtomatik reaksiyanı yox, seçdiyin sözü demək imkanı verir.
3. Dinlədiyini göstər. Qarşındakının sözünü öz cümlələrinlə qısaca təkrarla: “Səni doğru anladımsa…” Bu, həm onun eşidildiyini hiss etməsinə kömək edir, həm də sənin öz anlamını yoxlayır.
4. Kiçik, konkret addım təyin et. Söhbətin sonunda ümumi məsləhətlə kifayətlənmə. “Bu həftə nə edəcəksən?” sualı fikri hərəkətə çevirir – dəyişiklik elə bu kiçik addımlardan yığılır.

Diqqətlə baxanda kouçinqin bütün bu istiqamətləri – düşüncənin müşahidəsi, davranışın yenidən qurulması, daxili motivasiya, ünsiyyət, emosional tarazlıq – eyni bütövün hissələridir. Onların hər biri emosional intellektin bir ünsürüdür. Emosional intellekt isə anadangəlmə, dəyişməz bir cizgi kimi görünsə də, əslində məşq və təcrübə ilə inkişaf edən bacarıqlar toplusudur. Kouçinqin fərqi buradadır: o, bu bacarıqları nəzəri biliyə çevirmir, yaşanan təcrübədə formalaşdırır. Kitabdakı bilik zehndə qalır, seansdakı bilik davranışa hopur.

Laboratoriya insana təkcə nəticəni yox, ona aparan yolu öyrədir. Kouçinq də hazır cavab vermir; düşünməyi, müşahidə etməyi və seçməyi öyrədir. Sən oradan bir cavabla yox, ömrün boyu işlədəcəyin bir alətlə çıxırsan.

Növbəti dəfə kimsə sözünü kəsəndə, o bir anlıq ara yenə gələcək. Fərq bircə şeydə olacaq: bu dəfə onu sən idarə edəcəksən. Kouçinqin bütün işi elə budur – emosional intellekti kitab səhifəsindən çıxarıb gündəlik həyatın öz içində yaşanan bir vərdişə çevirmək.