ALPHAMövcud təhsil paradiqması və ailədaxili tərbiyə modelləri əsasən sual mərkəzli deyil, cavab mərkəzli bir təmələ söykənir. Biz gənc zehinlərə “nəyi” düşünməli olduqlarını hazır qəliblər şəklində təqdim edirik, lakin bu düşüncənin fundamental “niyə”sini kəşf etmək üçün onlara lazımi boşluq buraxmırıq. Nəticədə, öyrənmə prosesi daxili intellektual ehtiyacdan qopub, sırf xarici konformizmə və gözləntilərə xidmət edən mexaniki bir fəaliyyətə çevrilir. Bu mühitdə sual vermək bacarığı inkişaf etmək əvəzinə, sistemli şəkildə korşalır.
Cavab əsaslı öyrənmənin çatışmazlıqları
Ənənəvi, cavab mərkəzli sistemlərdə öyrənən fərd əsasən passiv bir istehlakçı rolunda çıxış edir. Bilik burada kəşf edilməli olan bir xəzinə deyil, hazır və dəyişməz bir “məhsul” kimi təqdim olunur. Bu yanaşma fərdin intellektual inkişafında bir neçə fundamental maneə yaradır:
İnformasiya yükü və unutma prosesi: Hazır məlumat beyin tərəfindən aktiv analiz süzgəcindən keçirilmədiyi üçün uzunmüddətli yaddaşa transfer olunmur. Nəticədə, sürətlə qəbul edilən məlumat eyni sürətlə də unudulur.
Yaradıcı təfəkkürün bloklanması: Hər sualın yalnız bir “mütləq doğru cavabı” olduqda, alternativ düşüncə, innovativ yanaşma və kəşf ehtimalı sıfıra enir. Bu, gənc zehinləri qəliblər daxilində düşünməyə məhkum edir.
İntellektual asılılıq: Fərd davamlı olaraq müəllimdən, kitabdan və ya xarici bir ekspertdən hazır istiqamət gözləməyə vərdiş edir. Bu, müstəqil qərar vermə və kritik düşünmə bacarıqlarını zəiflədərək “sual vermə əzələsini” zamanla atrofiyaya uğradır.
Bu məhdudiyyətlər öyrənmə prosesini daxili inkişafdan uzaqlaşdıraraq onu qısaömürlü, səthi və sadəcə imtahan və ya qiymətləndirmə yönümlü bir fəaliyyətə çevirir.
Suallar düşüncələrin toxumlarıdır və sual olmayan beyində yeni düşüncə cücərməz.
Elçin Əzimli, “Dan ulduzu” romanından
Sualın qığılcım effekti
Sual vermək cahillik əlaməti deyil, öyrənməyə olan marağın ən səmimi göstəricisidir. Sual vermək beyni monoton “qəbul” rejimindən çıxararaq onu yüksək tezlikli aktiv axtarış rejiminə keçirir. Zehində bir sual doğduğu an neyronlar arasında yeni sinaptik əlaqələr qurulmağa başlayır; bu, öyrənmənin sadəcə səthi informasiya yığımı deyil, neyrobioloji səviyyədə dərinləşməsidir. Sual əsaslı yanaşmanın hərəkətverici qüvvəsi üç strateji sütun üzərində dayanır:
- İntellektual marağın oyanması: Sual öyrənmənin yanacağıdır. Fərd özünə sual verdiyi an, informasiya xarici bir yük olmaqdan çıxıb subyektiv bir daxili ehtiyaca çevrilir.
- Analitik və tənqidi düşüncə: “Niyə?”, “Necə?” və “Bəs belə olsaydı?” kimi provokativ suallar məlumatın görünən qatını yararaq onun altındakı məna laylarını üzə çıxarır. Bu, fərdə faktları sadəcə qəbul etmək deyil, onları süzgəcdən keçirmək imkanı verir.
- Davamlı daxili motivasiya: Sual cavaba gedən yolun xəritəsidir. Cavabı kəşf etmək ehtiyacının yaratdığı daxili impuls öyrənmə prosesini davamlı və dayanıqlı edir.
Kouç tərzli düşüncə: öyrənmədə paradiqma dəyişikliyi
Kouçluq fəlsəfəsi öyrənmə prosesinə köklü və transformativ bir baxış gətirir. Bu yanaşmanın nüvəsində dayanan fundamental prinsip fərdin daxili potensialına olan sarsılmaz inamdır: Bütün cavablar öyrənənin özündədir. Buradakı əsas məsələ biliyi kənardan ötürmək deyil, həmin daxili cavabları üzə çıxaracaq strateji və güclü sualları ünvanlamaqdır.
“Məndə cavab yoxdur, amma sənə öz cavabını tapdıracaq suallarım var” yanaşması, insanı hazır məlumat gözləyən passiv dinləyicidən öyrənmənin aktiv iştirakçısına çevirir. Kouç tərzli düşüncəni mənimsəyən şəxs xarici təlimat və ya diktə gözləmir; o, sualları öz intellektual inkişafının və peşəkar təkamülünün əsas alətinə çevirir. Bu mühitdə öyrənmə, “nəyi bilmək”dən “necə kəşf etmək” mərhələsinə keçid edir.
Düzgün ünvanlanmış sual, insanın daxili aləminə tutulan bir ayna kimidir; o, fərdə sadəcə baxmağı deyil, özünü bütün çılpaqlığı və potensialı ilə görməyi öyrədir. Hazır cavablar bizə başqalarının mənzərəsini təqdim etdiyi halda, sual aynası bizə öz daxilimizdə gizli qalmış həqiqətləri kəşf etmək cəsarəti verir. Kouçinq prosesində sualın bu reflektiv gücü sayəsində insan öz mühakimələrindən sıyrılıb, öz həqiqi siması ilə yenidən tanış olur.
Dərinləşmə alətləri: Sokrat üsulu və “5 Niyə?”
Sual əsaslı öyrənmə təsadüfi sorğulama deyil, müəyyən bir struktur daxilində tətbiq edilən düşünülmüş metodologiya ilə ən yüksək effekt verir. Bu prosesdə fərdi səthi düşüncədən dərin idraka aparan iki fundamental yanaşma xüsusi rol oynayır:
Sokratın yanaşmasına görə, həqiqi bilik ötürülmür, o, fərdin daxilində artıq mövcuddur; kouçun və ya müəllimin rolu isə düzgün suallarla həmin biliyi üzə çıxarmaqdır. Bu üsul öyrənəni cavab verməyə tələsməyə deyil, öz məntiqini analiz etməyə və boşluqları görməyə sövq edir.
“Bu fikrin əsasında hansı fərziyyə dayanır?”
“Buna əks olan və fərqli bir nümunə tapmaq mümkündürmü?”
Mən heç kimə heç nə öyrədə bilmərəm, mən sadəcə onları düşünməyə vadar edə bilərəm.
Sokrat
“5 Niyə?” (5 Whys) texnikası problemin görünən hissəsindən (simptomdan) onun əsl qaynağına (kök səbəbə) enmək üçün istifadə olunan bir növ “zehni arxeologiya” işidir. Ardıcıl şəkildə ünvanlanan “Niyə?” sualları fərdi problemin səthindən dərin qatlarına aparır.
Məsələn, bir dərsi və ya layihəni başa düşməmək ilkin baxışda “diqqətsizlik” kimi görünə bilər. Lakin “5 Niyə?” zənciri ilə araşdırdıqda bəlli olur ki, əsas problem diqqətdə deyil, baza fundamental biliklərin vaxtında formalaşmamasındadır. Bu texnika məhz həmin gizli qalmış əsas səbəbi aydınladır.
Gəlin bir nümunə ilə bu texnikanın dərinliyini görək:
Problem: Bu mövzunu öyrənməkdə çətinlik çəkirəm. (Niyə?)
Cavab: Çünki oxuduqlarımı yadda saxlaya bilmirəm. (Niyə?)
Cavab: Çünki mövzu mənə çox mürəkkəb və qarışıq gəlir. (Niyə?)
Cavab: Çünki bu mövzunun təməli olan ilkin anlayışları tam bilmirəm. (Niyə?)
Kök Səbəb: Öyrənmə planımda ardıcıllığı pozmuşam və baza bilikləri ötürmüşəm.
Bu texnika göstərir ki, problem çox zaman “diqqətsizlik” və ya “bacarıqsızlıq” deyil, tamamilə fərqli bir kök səbəbdən qaynaqlanır.
Öz-özünə öyrənmədə sual strategiyaları: intellektual müstəqillik
Həqiqi inkişaf insanın xaricdən gələn təlimatlara deyil, özü-özünə verdiyi sualların keyfiyyətinə söykənir. Öz-özünə öyrənmə (self-directed learning) prosesində suallar sadəcə məlumat almaq üçün deyil, biliyi daxililəşdirmək üçün verilir. Bu proses üç strateji mərhələdə formalaşır:
Kəşf sualları (zehni inventar): “Bu mövzu haqqında hazırda nəyi bilirəm və hansı hissələr mənim üçün hələ də qaranlıqdır?” Bu suallar öyrənməyə başlamazdan əvvəl zehni bir xəritə cızmağa və diqqəti boşluqlara yönəltməyə kömək edir.
Bağlantı sualları (inteqrasiya): “Bu yeni məlumat mənim əvvəlki təcrübələrim və mövcud biliklərimlə necə əlaqələnir?” Biliyin yaddaşda möhkəmlənməsi üçün o, mütləq köhnə məlumatlarla “körpü” qurmalıdır. Bu mərhələ biliyi məlumat yığını olmaqdan çıxarıb fərdi təcrübənin bir hissəsinə çevirir.
Tətbiq sualları (praktik dəyər): “Mən bu biliyi real həyatda, konkret olaraq hansı problemi həll etmək və ya hansı prosesi təkmilləşdirmək üçün istifadə edə bilərəm?” Bu suallar öyrənməni nəzəriyyənin hüdudlarından çıxararaq onu real və ölçülə bilən bir dəyərə (ROI – Return on Investment) çevirir.
Nəticə: sualların təkamülü
Həqiqi öyrənmə hazır cavabların statik bir kolleksiyası deyil, sualların davamlı təkamül prosesidir. İnformasiya dövründə cavablar sürətlə köhnələ və dəyişə bilər, lakin düzgün sual vermək bacarığı insana hər cür qeyri-müəyyənlik şəraitində yol tapmaq imkanı verən sarsılmaz bir kompasdır.
Kouç tərzli düşüncə bizi sadəcə passiv məlumat daşıyıcısı olmaqdan çıxarıb; yaradıcı, çevik və həll yönümlü strategiyalar quran intellektual liderlərə çevirir. Fridrix Nitsşenin qeyd etdiyi kimi: “Yaşamaq üçün bir “nə üçün”ü olan kəs, demək olar ki, hər bir “necə”yə dözə bilər.” Əgər biz öyrənənə hazır “necə”lər (metodlar) vermək əvəzinə, ona öz “nə üçün”lərini kəşf etdirəcək sualları verməyi öyrətsək, o, hər şəraitdə inkişaf edən müstəqil bir fərdə çevrilər.
Unutmayaq ki, dünyanı dəyişənlər ən yaxşı cavabları verənlər deyil, kimsənin ağlına gəlməyən o cəsarətli sualları verməyi bacaranlardır.
Müəllif:Elçin Əzimli
Yazıçı, biznes kouç və təlimçi
AR Təhsil Nazirliyinin yanında İctimai Şuranın üzvü
“Dan ulduzu” və “Çağrı” romanlarının müəllifi
