Sakit ağıl yaxşılığın mənbəyidir

Qədim fəlsəfələrin demək olar ki, hamısı eyni həqiqətə toxunur: yaxşılıq sakit ağılın bəhrəsidir. Seneka da, Budda da, hətta müasir psixoloqlar da eyni həqiqəti fərqli dillərdə tərənnüm ediblər.

Stoiklər sakitliyi, yəni “equanimity”ni həyatın dəyişkən dalğalarına qarşı müdafiə zirehi kimi görürdülər. Epiktet və Seneka üçün ağlın sakitliyi yalnız daxili rahatlıq yox, həm də əsl azadlığın əsası idi: emosional qarışıqlıq insanı özündən və məqsədindən uzaqlaşdırır, onu müvəqqəti ehtirasların və qorxuların əsiri edir. Düzgün qərarlar isə ağlın sükutunda, düşüncənin dərinliyində doğulur; yalnız sakit ruh insanı doğru yol üzrə irəliləməyə və həyatı tam dərk etməyə imkan verir. Stoik fəlsəfədə bu anlayış, həyatda qarşıya çıxan çətinlikləri qəbul etmək, ani emosiyalara qapılmamaq və daxili harmoniya yaratmaq üçün bir yol xəritəsi kimi xidmət edirdi.

Budda deyirdi ki, ağıl dəniz kimidir: dalğalar çəkiləndə dərinlikdəki işıq görünür. Buddizmdə “sati” (qədim Pali dilində) anlayışı yaşadığın anın tam fərqində olmaq, ağlı səssiz və aydın saxlamaq deməkdir; Budda bu vasitə ilə eqonun və qəzəbin səslərini zəiflədərək mərhəmət və anlayışa yer açmağı öyrədirdi. Müasir psixologiyada mindfulness kimi tanınan bu praktika təxminən 2,500 il əvvəlki Budda təlimlərinin elmi əsaslarla tərcüməsi və tətbiqi kimi qəbul edilə bilər, yəni sakit və şüurlu ağıl həm daxili harmoniya, həm də emosional balans üçün açar rolunu oynayır.

XVIII əsrin məşhur İskoç filosofu David Hume isə zehni dincliyin əhəmiyyətini fərqli şəkildə ifadə etmişdi – “sakit ehtiraslar” bizi uzunmüddətli yaxşılıqlara yönəldir, çünki onlar ağlın ritminə uyğundurlar, ani istəklərin qışqırığına deyil.

Müasir psixologiya da eyni həqiqəti təsdiqləyir. Stressli və qarışıq ağıl diqqəti daraldır, insanı öz qorxuları və impulslarının əsirinə çevirir. Bu zaman yaxşılıq, empatiya, mərhəmət bir addım geri çəkilir. Amma sakit ağıl – yəni duyğuları müşahidə edərək özünü nəzarət altında saxlayan ağıl – empatiyanı və mərhəməti oyadır.

Məsələn, Daniel Goleman özünün emosional zəka araşdırmalarında vurğulayır ki, diqqətin və şüurun sakitliyi stressi azaldır, qəzəb və impulsiv reaksiyaları idarə etməyə imkan verir. Jon Kabat-Zinn isə mindfulnessi klinik praktikaya gətirərək göstərib ki, anın fərqində olmaq insanların emosional stabilliyini artırır, empatiya və mərhəmət hissini gücləndirir. Richard Davidsonun neyroelm tədqiqatları da göstərir ki, meditasiya və diqqət təmrinləri prefrontal korteksi aktivləşdirir, amiqdala fəaliyyətini sakitləşdirir və nəticədə emosional reaktivlik azalır. Yəni Buddanın dənizə bənzətdiyi ağıl anlayışı müasir psixoloji tədqiqatlarla da tamamilə uyğundur: ağıl sakit olduqda, daxili işıq və aydınlıq görünür, münasibətlərdə və qərarlarda daha balanslı oluruq.

Mindfulness təcrübələri üzərində aparılan yüzlərlə elmi araşdırma göstərir ki, meditasiya edən insanlar daha çox kömək edir, daha az qəzəblənir, daha çox anlayış göstərirlər. Misal üçün, 2017-ci ildə Amsterdam Universitetində aparılan bir araşdırma, beş dəqiqəlik mindfulness məşqinin empatiya səviyyəsini artırdığını göstərmişdir. 2025-ci ildə Avstraliyanın UNSW Sydney Universitetində aparılan  başqa bir araşdırma isə, mindfulness təcrübələrinin qəzəb və aqressiyanı tənzimləməkdə effektiv bir vasitə olduğunu göstərmişdir.

Məsələyə neyroelmin gözü ilə baxsaq, sakitlik empatiya ilə bağlı neyron sahələrini aktivləşdirir; stress və daxili gərginlik azaldıqca prefrontal korteks, anterior insula və ACC kimi sahələr aktivləşir, nəticədə başqalarının emosiyalarını daha yaxşı anlama və hiss etmək qabiliyyəti artır. Bu proses həm sosial əlaqələrin keyfiyyətini artırır, həm də duyğusal reaksiya və qərarvermədə balans yaradır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, gündəlik qısa meditasiya və nəfəs məşqləri bu neyroplastik dəyişiklikləri təşviq edə bilər.

Nəticə olaraq, yaxşılıq səs-küy içində böyümür, o, sakitliyin torpağında cücərir. Sakit ağıl – insanın öz içində yaratdığı bir bahar havasıdır. O baharda mənəm-mənəmlik əriməyə başlayır, yerini mərhəmətə, anlayışa, səbrə verir.

Yaxşılıq sadəcə maddi meyarlarla ölçülməməlidir, bəzən bir gözəl söz, bir mehriban baxış, ya da ki, səssiz anlayış ən böyük yaxşılıq ola bilər. Hz. Məhəmməd də təbəssümün sədəqə yerinə keçdiyini bizə nəsihət etməmişdimi? Amma bunun mümkün olması üçün içimizdə sakitlik olmalıdır. Çünki, yalnız sakit qəlb öz qapılarını yaxşılığa açar.

Və bəlkə də bütün mənəvi təlimlərin ortaq səsi budur:

Dünyanı dəyişmək istəyirsənsə, əvvəlcə öz ağlını sakitləşdir. Çünki sükutda doğulan hər düşüncə – bir yaxşılığın başlanğıcıdır.

Elçin Əzimli
Biznes kouç və təlimçi
Emosional intellekt üzrə sertfikatlaşmış mütəxəssis
“Dan ulduzu” və “Çağrı” romanlarının müəllifi

© 2025 · coaching.az